وبلاگ
معرفی 10 کتاب برای افزایش اعتماد به نفس
بهترین منابع برای تقویت عزتنفس و خودباوری
اعتماد به نفس یکی از مهمترین مؤلفههای رشد فردی و موفقیت در زندگی است. بدون اعتماد به نفس حتی باهوشترین و بااستعدادترین افراد نیز نمیتوانند ظرفیتهای واقعی خود را شکوفا کنند. در دنیای پررقابت امروز که هر لحظه با مقایسه، قضاوت و فشارهای اجتماعی همراه است، بسیاری از افراد احساس میکنند در برابر دیگران کافی نیستند. در چنین شرایطی، یادگیری و تمرین مهارتهای تقویت اعتماد به نفس ضرورتی حیاتی به شمار میآید.
کتابها میتوانند در این مسیر نقش بیبدیلی ایفا کنند. مطالعه آثار روانشناسی و خودیاری نهتنها ما را با سازوکار ذهن و احساسات آشنا میکند، بلکه به ما میآموزد چگونه افکار منفی را شناسایی و جایگزین باورهای سازنده کنیم. از درک منشأ کماعتمادی گرفته تا تمرین رفتارهای قاطعانه و پذیرش خود، کتابها میتوانند راهنمایی روشن برای بازسازی تصویر ذهنی ما از خود باشند.
در این مقاله، مجموعهای از بهترین کتابها برای افزایش اعتماد به نفس را معرفی میکنیم: آثاری از نویسندگان معتبر روانشناسی که با زبانی ساده و علمی، مسیر رشد درونی و خودباوری را ترسیم کردهاند. اما اجازه دهید قبل از پرداختن به خود کتابها، اندکی درباره اهمیت افزایش اعتماد به نفس در زندگی، و سپس درباره معیارهایمان برای انتخاب کتابهای معرفی شده صحبت کنیم.
تعریف عزت نفس و اعتماد به نفس
در روانشناسی، اصطلاحات عزت نفس و اعتماد به نفس گاهی بهجای یکدیگر استفاده میشوند، اما در واقع مفاهیمی متفاوتاند. عزت نفس (Self-Esteem) به ارزش و احترام فرد نسبت به خودش اشاره دارد؛ یعنی احساس درونی که نشان میدهد فرد خود را شایسته عشق، احترام و پذیرش میداند یا نه. عزت نفس پایهای پایدار و درونی است و بیشتر با خودپذیری، خودشناسی و تصویر ذهنی از خود مرتبط است.
در مقابل، اعتماد به نفس (Self-Confidence) به باور فرد به تواناییهایش برای انجام کارها و مواجهه با چالشها اشاره دارد. اعتماد به نفس بیشتر رفتاری و موقعیتی است و ممکن است در حوزههای مختلف زندگی متفاوت باشد؛ برای مثال کسی ممکن است در محیط کاری اعتماد به نفس بالایی داشته باشد اما در روابط اجتماعی ضعیف باشد.
به عبارت ساده، عزت نفس پاسخ به پرسش «آیا من ارزشمندم؟» است، در حالی که اعتماد به نفس پاسخ به پرسش «آیا میتوانم کاری را انجام دهم؟» است. در عمل، این دو مفهوم با هم تعامل دارند؛ فردی که عزت نفس بالایی دارد، معمولاً اعتماد به نفس بیشتری نیز در زندگی تجربه میکند، اما امکان دارد فردی با اعتماد به نفس بالا در برخی مهارتها، هنوز عزت نفس پایینی نسبت به خودش داشته باشد. به همین دلیل، ما در این مقاله، با اندکی تساهل، این دو اصطلاح را مترادف هم به کار بردهایم تا بهتر بتوانیم کتابهای موجود در این حوزه را معرفی کنیم.
چرا برای افزایش اعتماد به نفس باید گام برداشت؟
اعتماد به نفس یکی از مؤلفههای اساسی سلامت روان و رشد فردی است. بدون آن، حتی باهوشترین و باتجربهترین افراد نیز نمیتوانند استعدادهای واقعی خود را بروز دهند. واقعیت این است که اعتماد به نفس ذاتی نیست؛ بلکه مهارتی اکتسابی است که میتوان با تمرین، خودآگاهی و مطالعه هدفمند پرورش داد. کتابهای مربوط به افزایش اعتماد به نفس، به ما کمک میکنند تا افکار محدودکننده را شناسایی کنیم، منشأ تردیدها و ترسهایمان را بفهمیم و به تدریج تصویری سالمتر از خود بسازیم.
بسیاری از افراد، در نتیجه تجربههای کودکی، انتقادهای مداوم یا شکستهای مکرر، تصویری ضعیف از خود پیدا میکنند. این تصویر ذهنی نادرست، در طول زمان بر تصمیمگیریها، روابط و حتی موفقیتهای شغلی اثر میگذارد. در چنین شرایطی، مطالعه کتابهای علمی و روانشناختی درباره اعتماد به نفس مانند درمانی آرام و تدریجی عمل میکند. این کتابها راههایی عملی برای بازسازی باورها، تقویت گفتوگوی درونی مثبت و شناخت توانمندیهای پنهان ارائه میدهند.
علاوه بر این، گام برداشتن برای افزایش اعتماد به نفس تنها یک انتخاب شخصی نیست، بلکه نوعی مسئولیت در قبال خود است. فردی که خود را باور دارد، در تعامل با دیگران نیز محترمانهتر، صادقتر و سازندهتر رفتار میکند. به همین دلیل، پرورش اعتماد به نفس نهفقط به سود فرد، بلکه به سود جامعه است.
در نهایت، مطالعه و عمل به آموزههای کتابهای خوب در این زمینه میتواند پلی باشد میان خودِ فعلی ما و نسخهای توانمندتر، شجاعتر و رضایتمندتر از خویش.
معیار انتخاب کتاب برای افزایش اعتماد به نفس
وقتی صحبت از انتخاب کتاب برای افزایش اعتماد به نفس میشود، مهمترین اصل این است که کتاب نهتنها الهامبخش، بلکه کاربردی باشد. کتابهای موفق در این حوزه معمولاً از ترکیب روانشناسی علمی، تمرینهای عملی و مثالهای واقعی استفاده میکنند تا خواننده بتواند مطالب را در زندگی روزمرهاش به کار گیرد.
در گام اول، باید مشخص کنیم به چه نوع کمبود اعتماد به نفسی دچاریم: آیا مشکل در خودباوری ذهنی داریم، یا در ابراز وجود و ارتباط اجتماعی؟ برخی کتابها مانند آثار ناتانیل براندن و لوئیز هی، بر شناخت و پذیرش خود تمرکز دارند؛ در حالی که برخی دیگر مانند آثار سوزان جفرز یا برایان تریسی، رویکردی انگیزشی و رفتاری دارند و خواننده را به عمل ترغیب میکنند.
نکته دیگر، سبک نوشتار و اعتبار نویسنده است. کتابهایی که بر پایه تجربه درمانگران حرفهای یا پژوهشهای علمی نوشته شدهاند، معمولاً عمق بیشتری دارند و از توصیههای سطحی و کلیشهای دورند. در مقابل، کتابهایی که صرفاً شعارگونهاند، ممکن است در کوتاهمدت اثرگذار باشند اما در درازمدت نتیجهای نمیدهند.
همچنین لازم است کتاب انتخابی با مرحله رشد فردی و نیاز ذهنی خواننده سازگار باشد. برای مثال، کسی که درگیر اضطراب اجتماعی است، بهتر است کتابهایی درباره غلبه بر ترس و مهارتهای ارتباطی بخواند، نه کتابهایی صرفاً انگیزشی.
در نهایت، بهترین معیار انتخاب کتاب برای افزایش اعتماد به نفس این است که هنگام مطالعهاش احساس کنیم در حال گفتوگو با خودِ مهربانتر و آگاهترمان هستیم. کتاب خوب، نهفقط آگاهی میدهد، بلکه انگیزه و امید را نیز در درون ما زنده میکند؛ و این دقیقاً همان چیزی است که برای رشد اعتماد به نفس به آن نیاز داریم.
معرفی کتاب برای افزایش اعتماد به نفس
۱. شش ستون عزت نفس — ناتانیل براندن
- عنوان انگلیسی: The Six Pillars of Self-Esteem
- مترجم فارسی: فرح آمیلی
- تعداد صفحات: 528 صفحه
- ناشر: انتشارات تالیف
کتاب شش ستون عزتنفس نوشته ناتانیل براندن یکی از پایهایترین و علمیترین منابع درباره اعتماد به نفس است. براندن در این اثر مفهوم عزتنفس را به شش ستون اصلی تقسیم میکند: آگاهی، مسئولیتپذیری، ابراز وجود، خودپذیری، هدفمندی و تمامیت درونی. او توضیح میدهد که عزتنفس واقعی نتیجه رابطه سالم با خود است و نه وابسته به تأیید دیگران.
کتاب با تمرینهای عملی و مثالهای روزمره، به خواننده میآموزد چگونه افکار محدودکننده و رفتارهای خودتخریبی را شناسایی کند و آنها را بازنویسی نماید. براندن همچنین نشان میدهد که کمبود اعتماد به نفس اغلب ناشی از تجربههای کودکی و پیامهای منفی محیط است و با تمرین و آگاهی میتوان این خلاها را پر کرد.
یکی از نقاط قوت کتاب، تلفیق علم و تجربه است؛ یعنی هم مفاهیم روانشناختی دقیق توضیح داده شدهاند و هم روشهای کاربردی برای تمرین روزانه ارائه شده است. این کتاب مناسب کسانی است که به دنبال تقویت پایدار اعتماد به نفس و خودباوری واقعی هستند و میخواهند تغییراتشان فراتر از انگیزه کوتاهمدت باشد.
۲. اعتماد به نفس — باربارا دی آنجلیس
- عنوان انگلیسی: Confidence: Finding It and Living It
- مترجم فارسی: لیلی آزادی
- تعداد صفحات: 96 صفحه
- ناشر: انتشارات معیار
باربارا دی آنجلیس در کتاب اعتماد به نفس به شکلی عملی و انسانی توضیح میدهد که اعتماد به نفس واقعی ریشه در شناخت ارزش درونی دارد، نه در مقایسه با دیگران یا جلب تأیید آنها. او معتقد است بسیاری از افراد به دلیل تجربههای منفی گذشته یا انتقادهای مکرر دیگران، تصویری ضعیف و محدود از خود دارند که مانع از پیشرفت و آرامش روانی میشود.
یکی از ویژگیهای برجسته این کتاب، تمرکز بر گفتوگوی درونی مثبت و بازسازی تصویر ذهنی است. نویسنده مجموعهای از تمرینها و راهکارها را ارائه میدهد که خواننده بتواند به تدریج ترسها و تردیدهای خود را شناسایی و مهار کند. دی آنجلیس همچنین به خواننده میآموزد چگونه مرزهای سالم برقرار کرده و در عین مهربانی با خود، از حق و حقوقش نیز دفاع کند.
این کتاب برای افرادی که به دنبال راهکارهای ملموس برای تقویت اعتماد به نفس در روابط، کار و زندگی شخصی هستند، بسیار مفید است. مطالعه آن تجربهای ترکیبی از خودکاوی، انگیزش و عملگرایی را ارائه میدهد که میتواند تغییرات پایدار در زندگی فرد ایجاد کند.
۳. گردونه خودباوری — بصیر مقدسیان
- نویسنده: بصیر مقدسیان (با مقدمه استاد مصطفی ملکیان)
- تعداد صفحات: 320 صفحه
- ناشر: سایه سکوت

کتاب گردونه خودباوری نوشته بصیر مقدسیان، یکی از آثار کاربردی و انگیزشی ایرانی است که به موضوع بازسازی اعتماد به نفس و عزتنفس میپردازد. نویسنده توضیح میدهد که بسیاری از افراد در چرخهای از مقایسه، سرزنش خود و ترس از قضاوت دیگران گرفتار شدهاند و این چرخه مانع رشد شخصی و خودباوری آنان میشود.
مقدسیان با استفاده از مثالهای ملموس و تمرینهای گامبهگام، نشان میدهد چگونه میتوان باورهای منفی ذهنی را بازنویسی کرد و احساس ارزشمندی را در زندگی روزمره تجربه نمود. کتاب تأکید دارد که اعتماد به نفس واقعی از درون فرد سرچشمه میگیرد و نه از تأیید یا تحسین دیگران.
یکی از نکات کلیدی کتاب، توجه به ارتباط میان خودشناسی، پذیرش خود و اقدام عملی است. مقدسیان با نثری ساده و روان، به خواننده میآموزد که با شناخت توانمندیها و محدودیتهای خود و تمرین مداوم، میتوان به مرحلهای از خودباوری رسید که تصمیمگیریهای آگاهانه و زندگی متعادل ممکن شود. این کتاب برای کسانی که میخواهند تغییرات ملموس در اعتماد به نفس خود ایجاد کنند، یک راهنمای جامع و عملی است.
۴. شجاعت قضاوت شدن — ایچرو کیشیمی
- عنوان انگلیسی: The Courage to Be Disliked
- مترجم فارسی: مهدی مهریار
- تعداد صفحات: 288 صفحه
- ناشر: نشر چلچله
کتاب شجاعت قضاوت شدن یکی از پرفروشترین آثار روانشناسی معاصر است که با الهام از نظریات آلفرد آدلر نوشته شده است. این کتاب در قالب گفتوگویی فلسفی میان یک فیلسوف و جوانی جویای حقیقت، به بررسی مسائل اعتماد به نفس، آزادی و مسئولیتپذیری میپردازد.
پیام اصلی کتاب این است که اعتماد به نفس واقعی زمانی حاصل میشود که از نیاز به تأیید دیگران رها شویم و زندگی خود را بر اساس ارزشهای درونی بسازیم. نویسندگان نشان میدهند که بسیاری از نارضایتیها و تردیدها ناشی از وابستگی به قضاوت و نظر دیگران است و تنها با پذیرش مسئولیت شخصی و رها شدن از ترس، میتوان به خودباوری رسید.
این اثر ترکیبی از فلسفه و روانشناسی است که نهتنها باعث آگاهی ذهنی میشود، بلکه خواننده را به عمل و تغییر رفتار نیز دعوت میکند. مطالعه آن برای افرادی که در روابط، کار یا تصمیمگیریهای مهم زندگی دچار تردید و ناامنی هستند، تجربهای تحولآفرین است و میتواند به ساختن اعتماد به نفس پایدار و عزتنفس واقعی کمک کند.
۵. باور کنید تا به دست بیاورید — برایان تریسی
- عنوان انگلیسی: Believe It to Achieve It
- مترجم فارسی: مهدی قراچهداغی
- تعداد صفحات: 216 صفحه
- ناشر: انتشارات ذهنآویز
برایان تریسی، نویسنده مشهور حوزه موفقیت و انگیزش، در کتاب «باور کنید تا به دست بیاورید» به مخاطب میآموزد چگونه با تمرینهای ذهنی و تغییر الگوهای فکری، اعتماد به نفس خود را به شکل ملموس افزایش دهد. او باور دارد ریشه بسیاری از کمبودهای اعتماد به نفس در تصاویر ذهنی منفی است که از گذشته در ذهن شکل گرفتهاند.
تریسی در این کتاب مجموعهای از تکنیکها و تمرینهای عملی ارائه میدهد تا خواننده بتواند گفتوگوی درونی منفی را کنترل کند، ترس از شکست را کاهش دهد و نگرش مثبت نسبت به تواناییهای خود پیدا کند. او تأکید میکند که اعتماد به نفس پایدار تنها از تجربه موفقیتهای کوچک و استمرار در تمرین به دست میآید، نه از تحسین یا تأیید دیگران.
این اثر بهویژه برای افرادی مناسب است که میخواهند با خودگویی مثبت و رفتار آگاهانه، در مسیر رشد شخصی و شغلی گام بردارند. مطالعه آن ترکیبی از انگیزه، عملگرایی و خودکاوی را ارائه میدهد و میتواند تاثیر چشمگیری در زندگی روزمره و تصمیمگیریهای مهم داشته باشد.
۶. و نیچه گریه کرد — اروین یالوم
- عنوان انگلیسی: When Nietzsche Wept
- مترجم فارسی: مهشید میرمعزی
- تعداد صفحات: 456 صفحه
- ناشر: نشر نی
«و نیچه گریه کرد» یک رمان روانشناسی-فلسفی است که داستان گفتوگوی خیالی میان فیلسوف آلمانی، نیچه، و دکتر برویر را روایت میکند. اروین یالوم در این کتاب مفاهیم عمیقی درباره اعتماد به نفس، خودشناسی و غلبه بر ترسهای درونی مطرح میکند.
کتاب نشان میدهد که اعتماد به نفس واقعی زمانی بهدست میآید که فرد با ترس، اضطراب و محدودیتهای درونی خود روبهرو شود و با پذیرش مسئولیت زندگی خود، مسیر رشد شخصی را طی کند. این اثر تلفیقی از رواندرمانی، فلسفه و داستانسرایی است که خواننده را به تفکر عمیق درباره ارزشها، انتخابها و توانمندیهایش دعوت میکند.
وقتی نیچه گریست برای کسانی که میخواهند به عمق روان خود نفوذ کنند و مهارتهای درونی اعتماد به نفس را توسعه دهند، تجربهای الهامبخش و چالشبرانگیز است. این کتاب نشان میدهد که خودباوری و قدرت درونی، نتیجه مواجهه با مشکلات و تمرین مستمر است و نه صرفاً مجموعهای از توصیههای انگیزشی.
۷. هنر ظریف رهایی از دغدغهها — مارک مانسون
- عنوان انگلیسی: The Subtle Art of Not Giving a Fuck
- مترجم فارسی: میلاد بشیری
- تعداد صفحات: 192 صفحه
- ناشر: میلکان
مارک مانسون در این کتاب با زبانی صریح و طنزآمیز، رویکرد متفاوتی به اعتماد به نفس ارائه میدهد. او توضیح میدهد که اعتماد به نفس واقعی به معنای قبول ضعفها و محدودیتها است، نه خودستایی یا کمالطلبی بیپایان.
یکی از نکات برجسته کتاب، مقابله با فشار اجتماعی و نیاز به تأیید دیگران است. مانسون میگوید افرادی که میتوانند ارزشها و اولویتهای خود را بشناسند و بر اساس آنها عمل کنند، اعتماد به نفس پایدار پیدا میکنند. او مثالها و داستانهای واقعی ارائه میدهد که نشان میدهند چگونه پذیرش واقعیتهای سخت زندگی میتواند به رشد شخصیت و خودباوری منجر شود.
این کتاب به ویژه برای نسل جوان و افرادی که در مواجهه با اضطراب اجتماعی، مقایسه مداوم با دیگران و ترس از شکست هستند، بسیار مفید است. هنر ظریف بیخیالی راهنمایی عملی است برای یادگیری انتخاب اولویتها، تمرکز بر ارزشها و زندگی با شجاعت درونی.
۸. اعتماد به نفس سریع — پل مکنا
- عنوان انگلیسی: Instant Confidence
- مترجم فارسی: کیوان سپانلو
- تعداد صفحات: 186 صفحه
- ناشر: سیمای دانش
پل مکنا، رواندرمانگر و مربی موفقیت، در کتاب اعتماد به نفس نامحدود آموزش میدهد چگونه با استفاده از تکنیکهای NLP و تجسم ذهنی، اعتماد به نفس خود را تقویت کنیم. کتاب تمرینهایی ساده و کاربردی ارائه میدهد که میتوانند در مدت کوتاهی احساس توانمندی و شجاعت درونی را افزایش دهند.
یکی از مزیتهای کتاب، ترکیب علم روانشناسی و تمرین عملی است. مکنا نشان میدهد که اعتماد به نفس نتیجه برنامهریزی ذهن و تمرین روزانه است و نه چیزی ذاتی یا تصادفی. او همچنین به خواننده میآموزد چگونه ترس از شکست، اضطراب و تردیدها را کنترل کند و با نگرش مثبت، در موقعیتهای چالشبرانگیز موفق باشد.
اعتماد به نفس نامحدود برای کسانی که به دنبال نتایج سریع و ملموس در مسیر رشد فردی هستند، کتابی ارزشمند و کاربردی است. این اثر به ویژه برای افرادی که میخواهند مهارتهای خودباوری را با تمرینهای عملی روزانه تقویت کنند، توصیه میشود.
۹. شکاف اعتماد به نفس — راس هریس
- عنوان انگلیسی: The Confidence Gap
- مترجم فارسی: سحر محمدی
- تعداد صفحات: 384 صفحه
- ناشر: انتشارات سایه سخن

کتاب شکاف اعتماد به نفس نوشته راس هریس، یکی از منابع کاربردی و عملی برای افرادی است که با احساس کمبود اعتماد به نفس و اضطراب اجتماعی مواجهاند. هریس با نثری روان و علمی توضیح میدهد که بسیاری از مشکلات اعتماد به نفس ناشی از فاصله بین توانمندی واقعی و باور ذهنی ما نسبت به خود است، یعنی شکافی که ما را از ابراز تواناییهایمان بازمیدارد.
نویسنده در این اثر بر اساس رواندرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) تکنیکهایی عملی برای پر کردن این شکاف ارائه میدهد. تمرینهای کتاب به خواننده کمک میکنند تا با پذیرش ترسها و احساسات منفی، بدون تلاش برای کنترل یا سرکوب آنها، اقدام به رفتارهایی کنند که قبلاً از انجام آنها هراس داشتند.
هریس تأکید میکند که اعتماد به نفس واقعی، حاصل پذیرش خود و عمل به رغم ترسها است، نه تلاش برای حذف اضطراب یا انتظار تأیید دیگران. کتاب پر است از مثالهای روزمره، تمرینهای عملی و راهکارهای قابل اجرا که خواننده میتواند بلافاصله در زندگی شخصی و حرفهای خود به کار ببرد.
شکاف اعتماد به نفس کتابی ارزشمند برای کسانی است که میخواهند با افزایش شجاعت در تصمیمگیری و عمل، تصویر ذهنی خود را از محدودیتها به توانمندیها تغییر دهند و اعتماد به نفس واقعی و پایدار بسازند.
۱۰. ذهنآگاهی و پذیرش برای عزت نفس — جو الیور و ریچارد بنِت
- عنوان انگلیسی: The Mindfulness and Acceptance Workbook for Self-Esteem
- مترجم فارسی: سحر محمدی و الهه اکبری
- تعداد صفحات: 312 صفحه
- ناشر: انتشارات سایه سخن

کتاب ذهنآگاهی و پذیرش برای عزت نفس نوشته جو الیور و ریچارد بِنِت، ترکیبی از علم روانشناسی و تکنیکهای عملی برای تقویت اعتماد به نفس و خودباوری است. نویسندگان بر این باورند که بسیاری از مشکلات عزت نفس ناشی از قضاوت و انتقاد مداوم خود و تمرکز بر نقصهاست، نه واقعیت توانمندیهای فرد.
این کتاب با استفاده از روشهای اکت (ACT-Acceptance and Commitment Therapy) و تمرینهای ذهنآگاهی، به خواننده میآموزد چگونه افکار و احساسات منفی را بدون سرکوب یا اجتناب، مشاهده و پذیرش کند و در عین حال رفتارهای سازنده و مثبت را انتخاب نماید. تمرینهای عملی کتاب شامل مدیتیشنهای کوتاه، تمرینهای تنفسی و تکنیکهای خودآگاهی هستند که به تدریج باعث افزایش عزت نفس و آرامش روانی میشوند.
یکی از ویژگیهای برجسته کتاب، ترکیب علمی و کاربردی بودن آن است؛ یعنی هم اصول روانشناسی پشت تمرینها توضیح داده شده و هم دستورالعملهای عملی برای پیادهسازی در زندگی روزمره ارائه شده است. مطالعه این اثر برای کسانی که میخواهند با پذیرش خود و تمرکز بر حال حاضر، اعتماد به نفس و احساس ارزشمندی خود را تقویت کنند بسیار مفید است و میتواند تغییرات پایدار در زندگی فرد ایجاد کند.
جمعبندی
اعتماد به نفس ویژگیای نیست که بهطور ناگهانی در ما ایجاد شود؛ بلکه مهارتی است که با شناخت خود، تمرین، و تداوم در مسیر رشد تقویت میشود. مطالعه کتابهای روانشناسی و خودیاری، ابزاری مؤثر برای بازسازی باورها و تقویت تصویر ذهنی از خود است.
کتابهایی که در این مقاله معرفی شدند، هر یک از زاویهای متفاوت به موضوع خودباوری و اعتماد به نفس پرداختهاند: از روانشناسی علمی گرفته تا آموزههای فلسفی و عملی. با انتخاب آگاهانه و تمرین آموزههای آنها، میتوان گامبهگام بر ترسها غلبه کرد، به خود اعتماد نمود و با آرامش بیشتری در مسیر رشد شخصی حرکت کرد.